تیمچه ملک التجار
تیمچه ملک التجار Timche Malekottojar
| تیمچه ملکالتجار | |
|---|---|
| نام فارسی | تیمچه ملکالتجار |
| کشور | ایران |
| استان | اصفهان |
| موقعیت | راستۀ شرقی بازار بزرگ |
| کاربری | تجاری |
| مشخصات معماری | مجموعهای از بناهای تیمچه، سرا و بهاربند |
| زمان ساخت | 1322هق |
| سازنده | محمدابراهیم ملکالتجار |
مجموعهبنایی متعلق به دورۀ قاجار، در بازار بزرگ اصفهان. این اثر در جبهه پیوند میان راسته بازار قیصریه و بازار دروازه اشرف و در راستۀ شرقی بازار بزرگ، کمی جلوتر از بازار زرگرها و عصارخانۀ شاهی واقع شده است. این بنا در اوایل سده 14ق (سال ۱۳۲۲ق /۱۲۸۳ش و ۱۹۰۴م) توسط محمدابراهیم ملکالتجار، از رجال و بازرگانان بنام عصر مشروطه، واقف موقوفات بزرگی چون «انگورستان ملک» و از پیشگامان حفاظت از ابنیه صفوی در برابر موج تخریبهای ظلالسلطان، بنا شده و از زیباترین و درعینحال کاملترین تیمچههای بازار بزرگ است. در کتیبۀ اشعار فارسی دالان ورودی و سردر تیمچه، که از کاشی خشتی با خط نستعلیق زرد بر زمینه لاجوردی ساخته شده، اشعاری از میرزا ابوالقاسم طرب اصفهانی (فرزند همای شیرازی) نگاشته شده که مصراع پایانی آن بر پایه حساب ابجد، تاریخ ۱۳۲۲ق را بازمینماید؛ کتیبهای که به تصریح استاد جلالالدین همایی، نظم و خط آن اثر طبع و قلمِ والدش (میرزا ابوالقاسم طرب) بوده است. این اثر در تاریخ ۱۰ خرداد ۱۳۸۲ش بهعنوان یکی از آثار ملی ایران با شماره ثبت ۹۰۶۵ به ثبت رسیده است.
مشخصات بنا
مجموعه از سه بخش پیوسته با عملکردهای تخصصی شامل تیمچه، سرا و بهاربند تشکیل شده است که به صورت پیدرپی بر روی یک محور قرار گرفتهاند و سامانهای یکپارچه از ورود و تخلیه بار تا استقرار دفاتر تجاری و تبادل کالا را فراهم آوردهاند. فضای میانی تیمچه، که مهمترین قسمت مجموعه است، به اندازۀ دو طبقه ارتفاع دارد و با طاقهای رسمیبندی و مقرنسکاریهای چشمنواز پوشیده شده است؛ این تزئینات هندسی از سرستونهای دیوارهها آغاز شده و با پرسپکتیوی دقیق تا اوج گنبد امتداد یافتهاند تا علاوه بر هدایت مطلوب نور خورشید به داخل، حس رفعت فضایی را تقویت کنند. در میانه کف این بخش نیز حوضی هشتضلعی مستقر است که در اقلیم گرم و خشک بازار، نقشی مؤثر در تلطیف رطوبتی فضا ایفا میکرده است. حجرههایی در دو طبقه (هر طبقه 10 حجره، به صورت قرینه)، پیرامون این فضا تعبیه شده است. نمای این فضا با ترکیبی از آجر و کاشی تزئین شده، که با پنجرههای چوبیِ پرکار حجرهها، فضایی زیبا و قابل توجه پدید آورده است. تیمچه توسط یک ورودی که در شرق آن قرار گرفته به بازار متصل میشود، سرا در میانۀ این مجموعۀ سهتایی واقع است و صحن مستطیلشکل کوچکی در میانه دارد. رواقهایی در دو طبقه بر گرد این صحن میگردند و دسترس حجرهها از طریق آنهاست؛ نظم و ریتم ستونهای باربر در این بخش افزون بر بخشبندی متناسب غرفهها، جریان حرکت تجار و مراجعان را بهسوی پلکانهای طبقه فوقانی هدایت میکرده است. قسمتی از سقف این رواق در میانۀ طبقۀ دومِ اضلاعِ صحن حذف شده و بدین ترتیب، در حجم صحن گشایش و تنوع ایجاد گردیده است. فضای درونی تیمچه با راهروی یک اشکوبهای در ضلع غربی و درست در روبروی راهروی ورودی، به سرا متصل میشود. بنای بهاربند، سرای کوچک و سادهای است که در کنار این سرا قرار گرفته و بازارچهای از بین آنها میگذرد؛ این محوطه روباز در انتهای مجموعه بهعنوان بارانداز اختصاصی کالا، محل پارک و توقف بارکشها و چهارپایان بازرگانان کاربری داشته است تا بارگیری و تخلیه محمولهها بدون ایجاد اختلال در آرامش و دادوستد فضاهای مسقف تیمچه و سرا انجام پذیرد.
از جمله تزئینات به کار رفته در این تیمچه، کاشی معقلی، کاشی معرق، کاشیهای خشتی، گچبریها و کتیبههای کاشی هفترنگ است. حجرههای تیمچه با ارسیهای چوبی کار شدهای پوشانده شده است. کاربندیهای سقف تیمچه نیز با کاشی معرق آراسته شده است.