آرامگاه شاه عباس کبیر
آرامگاه شاه عباس کبیر
شاخص‌ترین مدفن سلطنتی عصر صفوی در فلات مرکزی ایران است که در شهر کاشان، محله کهن پشت مشهد (خیابان امام خمینی کنونی)، در جوار مزار امامزاده حبیب بن موسی واقع شده است. این مجموعه تاریخی-مذهبی در ۱۵ آذر ۱۳۱۴ش با شماره ۲۳۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
شاه عباس اول در ۲۴ جمادی‌الاول ۱۰۳۸ق در کاخ اشرف مازندران (بهشهر کنونی) درگذشت. به‌رغم وجود گمانه‌زنی‌ها و روایات افواهی مبنی‌بر تدفین او در اصفهان، اردبیل یا نطنز (که غالباً ناشی از تدابیر امنیتی و وصیت خود وی مبنی‌بر ناشناخته ماندن مزارش در بدو امر بوده است) مستندات متقن تاریخی، ازجمله گزارش‌های اسکندربیک ترکمان در تاریخ عالم‌آرای عباسی و وقایع‌نگاری‌های معاصر، تصریح دارند که پیکر وی پس از انتقال موقت، طبق وصیتش به کاشان منتقل و در جوار مرقد امامزاده حبیب بن موسی به خاک سپرده شد؛ بقعه‌ای که شاه عباس به سبب انتساب نسب صفویان به صاحب آن، ارادتی ویژه بدان داشت و در دوران حیات خود نیز به تجدید بنا و وقف املاک بر آن همت گماشته بود.
ساختارِ مقبره، برخلاف شأن سیاسی و وسعت قلمرو این پادشاه، فاقد بناهای کاخ‌گونه یا گنبدهای مجلل مستقل است. مدفن وی در قالب یک صفه و فضای آرامگاهی متصل به حرم امامزاده شکل گرفته است. شاخص‌ترین عنصر معماری و هنری این مزار، سنگ‌قبر سیاه‌رنگ و نفیس آن است؛ تخته‌سنگ یکپارچه و سماقیِ تیره‌رنگی که از معادن نطنز یا حوالی یزد استخراج گردیده و با تراشی دقیق، صیقل‌خورده و با حاشیه‌نگاری‌های ظریف نقر شده است. بر بدنه و حواشی این سنگ، آیاتی از قرآن کریم (شامل آیه ۲۶ و ۲۷ سوره الرحمن) به خط ثلث ممتاز کتیبه شده است. اگرچه در سال ۱۳۲۶ش انجمن آثار ملی درصدد برآمد طرحی مستقل و یادمانی برای وی در این محوطه احداث کند، اما این طرح اجرایی نشد و مدفن شاه با همان ساختار صفوی درون بقعه حفظ گردید.