مسجد لنبان
مسجد لُنْبان
از کهن‌ترین و نام‌آورترین کانون‌های مذهبی شهر اصفهان است که در بخش غربی بافت تاریخی شهر، واقع در خیابان شهید دکتر بهشتی و در محله باستانی لنبان قرار دارد. این اثر شاخص تاریخی در تاریخ ۲۹ آذر ۱۳۱۶ش با شماره ثبت ۲۹۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این مسجد بنیانی بسیار کهن دارد و در کتاب‌های معتبر مختلف آمده که اولین مسجدی است که در اصفهان بنا شده و امام حسن (ع) در آن نماز گزارده است. همچنین بر اساس روایات، ظاهراً مزار یکی از پیامبران در زیر شبستان این مسجد قرار دارد. در متون کهن جغرافیایی ازجمله رساله محاسن اصفهان تألیف مفضل بن سعد مافروخی نیز بارها از محله و مسجد لنبان با تجلیل یاد شده است؛ چنان‌که بر اساس توضیحات حسین بن محمد بن ابی‌الرضا علوی آوی، مترجم این اثر در سده 8ق، عمارتی باشکوه در این محوطه به دست جمال‌الدین محمد دیلم دستجردی اصفهانی ساخته شد که به عمارت جمال‌الدین شهرت یافت و مترجم خود در بنیادگذاری آن حضور داشته است.
مسجد لنبان را در دوره صفوی مرمت کردند و بخش‌هایی را به آن افزودند. بنای کهن این مجموعه در زمان شاه سلیمان صفوی بر روی بقایای سده 8ق بازسازی شد و کتیبه‌های موجود، از جمله اشعار بالای در ورودی و لوح سردر، مورخ ۱۰۸۰ق، حاکی از مرمت آن در دوره شاه سلیمان صفوی است. این کانون عبادی در دوره‌های پسین، به ویژه در عصر قاجار و دوران معاصر، بارها دستخوش نوسازی و تغییرات کالبدی شد؛ چنان‌که کتیبه سنگی پیشانی سردر کنونی به سال ۱۲۵۶ق تعلق دارد و گنبد و مناره کاشی‌کاری فعلی آن حاصل مداخلات ساختمانی نیم قرن اخیر به شمار می‌روند. شبستان مسجد در سمت قبله صحن، در کنار گنبدخانه قرار دارد و در اصل ستون‌های قطور آجری و ایوان‌هایی با ستون‌های چوبی در دو ضلع خود داشته است؛ این شبستان را در نیم قرن اخیر با اسکلت فلزی بازسازی کردند.
از منظر سازمان‌دهی فضایی، مسجد صحن کوچکی دارد که دو ایوان آن در جهات شمالی و جنوبی، بر محور قبله تأکید می‌کنند. بر سطح خارجی گنبد و پشت‌بغل‌های ایوان‌های مسجد، تزئین کاشی‌کاری دیده می‌شود. با وجود دگرگونی‌های ساختاری، آثار تاریخی ارزشمندی از دوره‌های کهن در فضای مسجد بر جای مانده است؛ ازجمله قطعاتی از تزئینات گچ‌بری سده 8ق و دو لوح کاشی با خط ثلث سفید بر زمینه لاجوردی مورخ ۱۰۸۰ق به قلم محمدرضا امامی که در تالار مسجد نگهداری می‌شوند. از دیگر نفایس این مجموعه، منبر چوبی معروف به منبر صاحب‌الزمان مورخ ۱۱۱۴ق است که از شاهکارهای هنر درودگری و منبت‌کاری اواخر عهد صفوی محسوب می‌شود. همچنین در زیر تالار بزرگ و شبستان مسجد، سردابه‌ای ساخته شده که عبور نهری از آب زاینده‌رود در آن، افزون بر تأمین آب، سبب ایجاد سامانه‌ای سنتی برای تهویه و خنکای مطبوع فضا در فصول گرم سال می‌شده است.