گراش، شهرستان

گراش، شهرستان (County) Gerash

واقع در نواحی جنوب غربی استان فارس، به مرکزیت شهر گراش. در اواخر سال 1388ش بنابر مصوبۀ هیأت دولت با انتزاع قسمت‌هایی از شهرستان لارستان ایجاد گردید. شهرستان گراش در حال حاضر متشکل است از 2 بخش، 4 دهستان و 2 شهر: بخش مرکزی (مشتمل بر دهستان‌های فداغ و خلیلی) به مرکزیت شهر گراش؛ بخش اَرَد (مشتمل بر دهستان‌های ارد و سبزپوش) به مرکزیت شهر ارد. ارد در سال ۱۳۹۶ش از روستا به شهر ارتقا یافت. براساس سرشماری سراسری سال 1395ش جمعیت شهرستان گراش 53,907نفر است؛ طبق اطلاعات مرکز آمار ایران، حدود 64درصد این مقدار شهرنشین و حدود 36درصد روستانشین و عشایرند. مردم شهرستان ترکیبی از اکثریت شیعه و اقلیت سنی هستند و به گویش گراشی، از مجموعۀ گویشی لارستانی، سخن می‌گویند. گراش در جنوب تا شرق با شهرستان لارستان، در شمال با شهرستان‌های اوز و خنج، و در غرب با شهرستان لامرد محدود شده است.

شهرستان گراش با 1,860کیلومترمربع مساحت و حدود 905متر ارتفاع از سطح دریا (در مرکز آن)، دارای اقلیم گرم و خشک با تابستان‌های طولانی و زمستان‌های کوتاه است. عمدۀ آبادی‌های آن در دشت‌ واقع شده؛ با این حال انتهای جنوبی رشته‌کوه زاگرس برخی مناطق شهرستان را فراگرفته است. اقتصاد عمدۀ مردم گراش برپایۀ کشاورزی و باغداری‌ست. شهرستان گراش دارای حدود ۱۲هزار هکتار اراضی زراعی و باغی اعم از دیم و آبی است. خرما محصول باغی اصلی و مهم این شهرستان است و پس از آن مرکبات. سالانه بیش از 1500 هکتار انواع صیفی پاییزه و تابستانه در این شهرستان کشت می‌شود که این محصولات شامل هندوانه، بادنجان، کدو و خیار است. کشت برخی از دانه‌های روغنی مانند کلزا و کنجد به صورت پراکنده در برخی از نقاط شهرستان گراش صورت می‌گیرد و مهم‌ترین محصولات زراعی شهرستان نیز گندم و جو است.

تاریخچه

در ریشه‌شناسی نام گراش نظریات گوناگونی طرح شده که هیچ‌کدام به طور قطع مورد تأیید نیست. بنای اولیه شهر گراش حول همایون‌دژ (قلعۀ گراش) شکل گرفته‌ است که در بالای کوه کلات قرار دارد. این قلعه به صورت متناوب مرکز حکومت‌های نیمه‌خودمختار بوده که با نام حکام لارستان و بنادر شناخته می‌شده‌اند. تپۀ باستانی بئر گال یکی از آثار به جا مانده از پیشاتاریخ در گراش است که در حومۀ جنوب غربی شهر قرار دارد. در واقع بئر گال را می‌توان یکی از مراکز جمعیتی گذشتۀ گراش دانست. کارشناسان باستان‌شناسی دیرینگی این تپه را 4هزار سال تخمین زده‌اند. کشف برخی از اشیای سنگی، خشتی و سفالی در محوطۀ این تپه، نشان از قدمت بالای آن دارد. کاوش برخی محوطه‌های تاریخی منطقه نشان‌دهندهٔ رونق سفالگری گراش در دوران اشکانیان است. وجود آثاری مانند سد تنگ‌آب در جنوب غربی گراش، مؤید رونق کشاورزی گراش در دورهٔ ساسانیان می‌باشد. ساخت‌وسازهایی از جنس سنگ و ملات گچ در تپۀ باستانی بئر گال، که بر روی سازه‌های خشتی پیشاتاریخ بنا شده‌ و بنا بر گزارش کارشناسان سازمان میراث فرهنگی، مربوط بۀ دوره ساسانی می‌باشد، بیانگر بخشی دیگر از حیات تاریخی گراش در آن دوران است. اتفاقات تاریخی منطقۀ گراش در سده‌های ابتدایی و میانی اسلامی با نام قلعه‌ها و مناطق پیرامونی شهر کنونی گراش قابل بررسی است. با روی کار آمدن حکومت صفویه و تقویت قلعه‌های نظامی منطقه، نقش قلعۀ گراش از ابتدای سدۀ 10ق تا پایان دوران قاجاریه به صورت چشمگیری اهمیت پیدا کرد؛ به طوری که در این ۴۰۰سال، نام تمامی حاکمان گراش در کتاب‌های تاریخی به صورت مشروح ذکر شده‌ است. پس از تسخیر لار توسط الله‌وردی خان، وی حاکم گراش را برکنار کرده و پسرش را به حکومت برمی‌گزیند. ساخت مساجد جامع و آخوند، مرمت سد تنگ‌آب، احداث کاروانسراهای متعدد و فعالیت‌های پرورش و صادرات شتر و اسب به هندوستان از جمله مهم‌ترین نشانه‌های رونق تجاری و بازرگانی گراش، همزمان با حکومت صفویان است. در برخی از سفرنامه‌هایی که در دوران قاجاریه نوشته شده‌ نام گراش به چشم می‌خورد. زین‌العابدین شیروانی در بستان‌السیاحه گراش را دارای ۷۰۰ باب خانه و مردم آن را شیعه معرفی می‌کند. همچنین محمدحسن اعتمادالسلطنه در مرآت‌البلدان به گراش اشاره‌هایی کرده‌ است. آخرین حاکم مستقل لارستان که زادان‌خان گراشی نام داشت ضمن مبارزاتی که در منطقه علیه حکومت مرکزی، رضاشاه، صورت گرفت و در سال ۱۳۰۹ش در جنگ قلعۀ گراش از نیروهای دولتی شکست خورده و به تهران منتقل شد. بعدها و با تأسیس شهرداری گراش در سال ۱۳۴۴ش، پسر زادان‌خان (الله‌قلی‌خان مقتدری) به عنوان نخستین شهردار گراش انتخاب شد. گراش در تقسیمات جدید کشوری (از دورۀ رضاشاه) تا سال 1388ش تابع شهرستان لار/ لارستان بوده است. بخش گراش در تاریخ ۱۵ آذرماه ۱۳۷۳ش با مرکزیت شهر گراش در تابعیت شهرستان لار ایجاد و تأسیس شد. وقایع شهرستان شدن گراش در ۱۱ بهمن ۱۳۸۸ش تا بیش از یک‌سال با چالش‌هایی در منطقۀ جنوب فارس همراه بود. در مصوبۀ اولیه، اوز و بیرم بخش‌هایی از شهرستان گراش بود، اما با ایجاد تغییراتی در مرداد ۱۳۸۹ش اوز و بیرم دوباره به لارستان ملحق و بخش ارد تشکیل شد. بعد از ده سال، در ۱۰ مهرماه ۱۳۹۸ش، بخش اوز نیز به شهرستان ارتقا پیدا کرد.

بیش از 20 اثر تاریخیِ شهرستان کراش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌ که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

• سد گُمپو مربوط به دورۀ ساسانیان واقع در دهستان فداغ (تاریخ ثبت ملی: 1378ش)
• سد تنگ‌آب در تنگه‌ای به همین نام در جهت جنوب غربی گراش واقع در کوه سیاه در زیر قله‌ای به نام بن مرک، مربوط به دورۀ ساسانیان که در دورۀ صفویان بازسازی شده (1380ش)
• قلعهٔ گراش یا همایون‌دژ مربوط به پیش از اسلام تا پیش از دورۀ معاصر در مرکز شهر گراش (1382ش)
• بَئْرِ گال مربوط به دورهٔ ساسانی در حومهٔ جنوب غربی شهر گراش (1395ش)
• مسجد آخوند گراش مربوط به دورۀ صفویه (1384ش)
• کُنار زیارت مربوط به دوره صفوی در ۱۳کیلومتری غرب شهر گراش (1384ش)
• هفت‌برکهٔ گراش (مجموعۀ هفت آب‌انبار) مربوط به دورۀ قاجار در شهر گراش (1355ش)
• برکهٔ کَل یا گنج‌البحر (آب‌انبار) مربوط به دورهٔ قاجار در شهر گراش (1379ش)
• کاروانسرای بِرِمیر مربوط به دورۀ قاجار در غرب شهر گراش در مسیر جادهٔ کاروان‌روی گراش به لامرد (1379ش)
• برکهٔ حاج اسدالله یا برکهٔ کشکول (آب‌انبار) مربوط به دورۀ قاجار در شهر گراش (1379ش)
• مسجد جامع گراش مربوط به دورۀ قاجار یا پیش از آن (1384ش)

---