مسجد ازیران
مسجد ازیران
یکی از نمونه‌های شاخص معماری مذهبی دوره ایلخانی در ناحیه شرقی حوضه زاینده‌رود است که در روستای ازیران، حدود 30 کیلومتری شرق اصفهان قرار دارد. این اثر تاریخی به سبب ویژگی‌های کالبدی، ساختار آجری برجسته و آرایه‌های گچبری کهن، در تاریخ ۱ دی ۱۳۴۸ش با شماره ۸۹۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. بنای اولیه این مسجد شامل صحن، ایوان‌ها، رواق‌ها و گنبدخانه بوده که در گذر سده‌ها فضاهای پیرامونی آن تخریب شده و امروزه تنها گنبدخانه منفرد همراه با بقایایی از جرزها و راهروهای جانبی پابرجا مانده است.
کل مجموعه بر روی سکویی آجری با ارتفاع تقریبی یک متر نسبت به زمین‌های مجاور برپا گردیده تا بنا از گزند رطوبت و فرسایش خاک در امان بماند. پلان گنبدخانه در نمای بیرونی، ساختاری منشوری و مطبق دارد که از پایه‌ای هشت‌ضلعی آغاز شده و با تبدیل به سطوح هشت‌گوشه فوقانی، به دایره گنبد تک‌پوش آجری منتهی می‌شود. معماران برای مهار رانش وزن گنبد مرتفع بنا، جرزهای قطور پشتیبان در دیواره‌های چهارگانه تعبیه کرده‌اند که فرم هرمی و مخروطی‌شکلی به نمای خارجی بخشیده‌اند. همچنین روزن‌ها و پنجره‌هایی در طبقات فوقانی و بر فراز ایوان‌ها جهت تنظیم نور و گردش هوا طراحی شده و دسترسی به ساقه و پوشش خارجی گنبد از طریق راه‌پله‌ای باریک و بلند در گوشه جنوب غربی سازه میسر گردیده است.
اگرچه کتیبه‌ای واجد تاریخ دقیقِ ساخت در بنا بر جای نمانده، اما تحلیل‌های باستان‌شناختی و تطبیق ساختار فضایی و نوع مصالح با مساجد هم‌جوار در شرق اصفهان نظیر مساجد دشتی و کاج، تاریخ‌گذاری آن را به سده 8ق و عهد ایلخانان قطعی می‌سازد؛ هرچند برخی پژوهشگران هسته اولیه ساخت را به اواخر عهد سلجوقی نسبت داده و پوشش و تزئینات آن را بازسازی‌شده در عصر ایلخانی می‌دانند. از عناصر تزئینی ممتاز مسجد، محراب بلند گچبری به ارتفاع 3 متر در ضلع جنوبی است که قاب‌بندی آن با نقوش گیاهی، اسلیمی و کتیبه‌ای از آیات پایانی سوره بقره (آیه ۲۸۵) به خط ثلث آراسته شده بود. علاوه بر این، در جداره‌های داخلی و خارجی گنبد، نگاره‌ها و کتیبه‌هایی به خط کوفی بنایی (معقلی) بر زمینه آجر اجرا شده که آیاتی از سوره فتح و تکرار اذکار دینی را در بر دارد. در همسایگی قبله این مسجد کهن، بنای امامزاده و گورستان تاریخی روستا قرار گرفته که ساختار گنبدخانه آن نیز بازتابی از تداوم سنت معماری بومی در این پهنه زیستی است.