همای شیرازی
همای شیرازی (۱۲۱۲ـ۱۲۹۰ق)
(نام اصلی: محمدرضا قلی‌خان ادیب شیرازی، نامور به «رضاقلی‌خان» و متخلص به «هما») حکیم، عارف و از برجسته‌ترین چکادهای قصیده‌سرایی در ادبیات دوره قاجار و نیای پدری خاندان علمی - ادبی همایی در اصفهان است. اصل و نسب وی به تبار فیلی از ایل زند در شیراز بازمی‌گشت. در پاره‌ای از تذکره‌های عهد قاجار نظیر مجمع‌الفصحاء و فارس‌نامه ناصری، نام او به مسامحه «میرزا محمدعلی» ضبط شده است؛ اما براساس تصریح اسناد خانوادگی و تحقیقات فرزندان و نواده‌اش، جلال‌الدین همایی، نام اصیل وی محمدرضا قلی‌خان بوده است. وی در جوانی منصب دیوانی و سپاهیگری موروثی خاندان خود را رها کرد و سراسر حیات خویش را وقف طلب علوم دینی، ادبیات و سیر و سلوک معنوی ساخت.
هما علوم مقدماتی، ادبی و مبانی فقه را در شیراز فراگرفت و سپس رهسپار عتبات عالیات شد. در حوزه نجف اشرف، سالیان متمادی در شمار شاگردان برجسته شیخ محمد حسن نجفی (صاحب جواهرالکلام) به تحصیل فقه و اصول پرداخت و موفق به اخذ درجه اجتهاد گردید؛ هم‌زمان فلسفه اشراق، حکمت الهی و هیئت را نیز تکمیل کرد. پس از طی مراحل علمی، شوق جهان‌گردی و سلوک عملی او را به سفر در سرزمین‌های عرب‌نشین، آسیای میانه (ترکستان) و شبه‌قاره هند کشاند. پس از بازگشت به زادگاهش، مجذوب طریقت میرزا ابوالقاسم سکوت از عارفان صاحب‌نام فارس شد و با گزیدن خرقه فقر و انقطاع از تعاقات دنیوی، مشرب عرفانی درویشی را برگزید.
شعر هما در جریان نهضت بازگشت ادبی بالید؛ او با تسلطی تام بر شیوه قصیده‌سرایان کهن سبک خراسانی، زبانی فخیم و استوار داشت. در زمان سلطنت محمدشاه قاجار و سپس اوایل عهد ناصرالدین‌شاه، قصاید پرصلابت او مورد توجه دربار قرار گرفت و منزلت والایی یافت؛ اما خوی وارستگی و پایبندی به آیین اهل فقر، مانع از وابستگی دائم او به شوکت دیوانی گردید. از این‌رو، وی مقیم اصفهان شد و تا پایان عمر در این دیار به انزوا، مراقبه و سرودن شعر گذرانید. دیوان سروده‌های او مشتمل بر حدود بیست‌هزار بیت در قالب قصاید توحیدی و مدایح، مراثی اهل بیت، غزلیات و مثنوی‌های عارفانه است که خود شاعر آن را «شکرستان» نامید و مجموعه‌ای برگزیده از آن در دوران معاصر به طبع رسید.