تکیه میرفندرسکی
تکیه میرفندرسکی
(یا: تکیه میر) از مهم‌ترین و اصیل‌ترین بناهای گورستان تاریخی تخت‌فولاد اصفهان است که در تاریخ ۱۶ تیر ۱۳۶۴ش با شماره ثبت ۱۶۷۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این مجموعه در بخش شمال غربی تخت‌فولاد واقع شده و کانون آن مزار حکیم نامدار عصر صفوی، میرابوالقاسم میرفندرسکی (۹۷۰ـ اصفهان ۱۰۵۰ق) است. براساس پژوهش‌های تاریخ‌نگارانی همچون جلال‌الدین همایی و مصلح‌الدین مهدوی، پیشینه این بنا به دوران پیش از صفویه بازمی‌گردد و احتمالاً در اصل خانقاهی (منسوب به بابالکات) بوده است که در عصر صفوی با دفن میرفندرسکی، کاربری آن به مزار و تکیه تغییر ماهیت داده است. این استحاله فضایی به گونه‌ای بوده که در گذر زمان، حجرات و زوایای خلوت‌نشینی آن به مقابر خصوصی خاندان‌های سرشناس و مشایخ تبدیل شد.
ساختار معماری تکیه به صورت چهارایوانی است و صحنی فراخ را در میان گرفته که پیرامون آن 26 حجره در چهار جبهه اصلی جای گرفته‌اند. مزار میرفندرسکی در ضلع غربی این صحن و در فضای باز قرار دارد که شاخص‌ترین نقطه تکیه محسوب می‌شود. در ادوار بعدی، به‌ویژه در عصر قاجار و پهلوی، این فضا به مدفن بزرگان و سران ایل بختیاری بدل شد، به‌گونه‌ای که تکیه میرفندرسکی از سویی با تکیه بختیاری‌ها و تکیه صمصام پیوند یافته و از سوی دیگر با آرامگاهِ چهره‌های سیاسی و نظامی این ایل، همچون حسینقلی‌خان بختیاری، سردار اسعد بختیاری و بی‌بی مریم بختیاری شناخته می‌شود. حضور مزار شخصیت‌های ادبی و فرهنگی نظیر محمدحسین عنقا (ملک‌الشعرا) نیز بر غنای تاریخی این مکان افزوده است.
موقعیت استقرار تکیه به گونه‌ای است که در شمال با خیابان شیخ مفید، در شرق با گذرگاه‌های تخت‌فولاد و در جنوب و غرب با مجموعه‌ای از مقابر بختیاری‌ها هم‌مرز است. این بافت معماری، لایه‌بندی تاریخی بنا را از سده‌های پیش از صفویه تا دوره‌های زندیه، قاجاریه و معاصر به نمایش می‌گذارد؛ فرآیندی که در آن فضاهای حجره‌ایِ متصل به صحن، به مرور از خلوتگاه‌های صوفیانه به گورخانه‌های خانوادگی تغییر عملکرد یافته‌اند. در سال‌های اخیر، هم‌جواری این تکیه با مجموعه آموزشی-پژوهشی خانه حکمت که با هدف احیای مکتب فلسفی اصفهان تأسیس شده، پیوندی دوباره میان هویت تاریخی این بنا و میراث فکری صاحب مزارش، یعنی میرفندرسکی، برقرار کرده است.