مناره و مسجد جامع برسیان
مناره و مسجد جامع برسیان
مجموعه تاریخی مناره و مسجد جامع برسیان از نمونه‌های شاخص و کهن معماری دوره سلجوقی در دشت شرق اصفهان به‌شمار می‌رود که در روستای برسیان، واقع در حدود ۴۲ کیلومتری شرق اصفهان و در حاشیه شمالی بستر زاینده‌رود، جای گرفته است. این اثر تاریخی در ۱۲ اسفند ۱۳۱۵ش با شماره ۲۶۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است و به لحاظ سلامت سازه‌ای، قدمت کتیبه‌ها و غنای نقوش آجرکاری، جایگاهی ممتاز در تاریخ معماری دوره اسلامی ایران دارد.
هسته اصلی این مجموعه از دو بخش کالبدی عمده شامل یک مناره منفرد استوانه‌ای و یک گنبدخانه تک‌ایوانی تشکیل شده است. مناره برسیان با بلندای تقریبی ۳۴ تا ۳۵ متر و پایه‌ای به قطر نزدیک به ۵/۷ متر، کهن‌تر از مسجد پیرامون خود است. بر پایه کتیبه آجری برجسته‌ای که به خط کوفی ساده در ارتفاع میانی بدنه مناره نقش بسته، ساخت این برج در سال ۴۹۱ق و در دوران سلطنت برکیارق سلجوقی به انجام رسیده است؛ از این رو، مناره برسیان پس از مناره ساوه (۴۵۳ق) و مناره مسجد جامع کاشان (۴۶۶ق)، یکی از کهن‌ترین مناره‌های تاریخ‌دار برجای‌مانده در فلات مرکزی ایران محسوب می‌شود. بدنه مناره به‌صورت کاملاً آجری و فاقد هرگونه تزئین کاشی بنا شده و سطوح آن با استفاده از تکنیک هزارباف (نقوش هندسی لوزی و جناغی حاصل از برجسته‌چینی آجرها) آراسته شده است. در انتهای بخش فوقانی مناره، طاق‌نماها و مقرنس‌های ساده‌ای دیده می‌شود که جایگاه استقرار مؤذن بوده‌اند.
گنبدخانه مسجد نیز ساختاری منفرد و چهارگوش به ابعاد بیرونی تقریبی ۱۵ در ۱۵ متر دارد که در زمان حکومت سلطان محمد بن ملکشاه سلجوقی، بنابر کتیبه کوفیِ دورادورِ بخش زیرین گنبد، در سال ۴۸۸ق برپا شده است. این فضای چهارضلعی با تمهید گوشه‌سازی‌های منظم، فیل‌پوش‌ها و کاربندی‌های گوشه‌ای به دایره تبدیل شده و گنبدی یک‌پوش و مدور روی آن قرار گرفته است. سادگی نمای خارجی در تضاد چشم‌نواز با تنوع بافت‌های آجری و گچ‌بری‌های محراب در فضای درونی قرار دارد. محراب مسجد با حاشیه‌های گچ‌بریِ اسلیمی، کتیبه‌های قرآنی به خط کوفی گل‌دار و نقوش گیاهی، از یادگارهای ارزشمند تزئینات ایلخانی و سلجوقی متاخر است که در سده‌های بعد نیز مرمت و بخش‌هایی بدان افزوده شده است. همچنین در دوران صفوی صحنی کوچک و شبستان‌هایی در جبهه‌های پیرامونی این گنبدخانه احداث شد که کالبد آن را به مسجدی سنتی و محلی تبدیل کرد، هرچند ساختار اولیه گنبدخانه و مناره همچنان اصالت سلجوقی خود را حفظ کرده‌اند.