مسجد ذوالفقار
مسجد ذوالفقار
از آثار ارزشمند مذهبی متعلق به دورهٔ آغازین صفویه در بافت تاریخی اصفهان است که در بازار بزرگ، حوالی محلهٔ نیماورد و نزدیک آثاری چون حمام شاه‌علی و حمام شیخ بهایی واقع شده است. این بنا بر پایهٔ اسناد تاریخی و کتیبهٔ سردر، در سال ۹۵۰ق و در روزگار سلطنت شاه طهماسب اول صفوی، چندین دهه پیش از انتقال رسمی پایتخت به اصفهان،به همت فردی نیکوکار به نام شیخ محمد صفی ساخته شد. ارادت ویژهٔ بانی به نخستین پیشوای شیعیان سبب گردید نام «ذوالفقار» بر این مسجد نهاده شود. بر اساس پژوهش‌های تاریخی پیرامون بافت پیرامونی، این اثر در اصل جزئی از یک مجموعهٔ عام‌المنفعه شامل مسجد، حمام و مکتب یا مدرسه‌ای کوچک بوده که در گذر زمان فضاهای جانبی آن دچار تغییر کاربری یا استهلاک شده‌اند.
کالبد مسجد ساختاری کوچک و جمع‌وجور دارد، اما دربردارندهٔ عناصری هنری و کتیبه‌شناختیِ بسیار ارزشمندی است. درِ چوبی و کهنسال ورودی آن با منبت‌کاری ظریف و اشعاری در ستایش پیامبر اسلام (ص) و امام علی (ع) به خط ثلث برجسته آراسته شده است. سردر ورودی دارای مقرنس‌کاری و تزئینات کاشی معرق سفید بر زمینهٔ لاجوردی است که کتیبه‌ای تاریخی به خط ثلث شیوا را در بر دارد. این کتیبه به قلم محمد سیاوش، از خوشنویسان برجستهٔ آن عصر، نگاشته شده و افزون بر تاریخ ۹۵۰ق، نام شاه طهماسب صفوی و شیخ محمد صفی در آن تصریح گردیده است.
علاوه بر آثار دورهٔ طهماسبی، در ایوان جنوبی مسجد لوحی از سنگ سیاه با تاریخ ۱۰۳۷ق (هم‌زمان با آخرین سال پادشاهی شاه عباس اول) نصب شده که فرمانی درباری مبنی بر بخشودگی و تخفیف مالیاتی برای برخی از اصناف و کسبهٔ بازار اصفهان را ثبت کرده است. این دست فرامین سنگی که نمونه‌های هم‌ارز آن در سردر مسجد جامع اصفهان نیز به چشم می‌خورد، نشان‌دهندهٔ پیوند میان کانون‌های مذهبی بازار و تشکل‌های صنفی با نهاد قدرت و تلاش حکومت برای جلب همراهی طبقهٔ بازرگانان در ادوار بحران یا تثبیت مالی بوده است. مسجد ذوالفقار با وجود وسعت محدود، سندی عینی و معتبر از تحولات معماری، خطاطی و مناسبات اقتصادی پایتخت صفوی در سده‌های دهم و یازدهم هجری به‌شمار می‌رود.