موسیقی ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

در این دوره موسیقی‌دانان ایرانی، از نظریه‌‌دان‌ها تا عاملان به نوازندگی و خوانندگی، میراث موسیقی ایران نوین عصر اسلامی را تا مرزهای دور گستردند. از مهم‌ترین موسیقی‌دانان دورۀ [[عباسیان|عباسی،]] باید از زریاب (۱۳۸ـ۲۰۶ق) نام برد که موسیقی‌ ایرانی ـ اسلامی عصر خود را در اندلس (اسپانیا) ارائه کرد. همچنین از خاندان موصلی‌ها یعنی ابراهیم و فرزندش اسحق (در قرن دوم و سوم هجری) که ایرانی‌تبار و از استادان کم‌نظیر موسیقی و مورد عنایت دربار خلفای عباسی بودند. به این دو موسیقی‌دان ساخت بعضی مقام‌ها و ارتفاع‌های مشهور را نسبت داده‌اند و [[ابن ندیم، محمد بن اسحاق ( ـ۳۸۵ق)|ابن‌ الندیم]] در کتاب ''[[الفهرست]]'' بالغ بر ۴۰ اثر به اسحاق نسبت داده است. همچنین باید نام برد از منصور زلزل رازی ( ـ۱۷۵ق) که نظریه‌‌دان و کاشف فاصلۀ سوم خنثی معروف به فاصلۀ زلزل است. همچنین، [[خلیل بن احمد فراهیدی]] (۱۰۰ـ ۱۷۵ق) موسیقی‌دان عروضی و وزن‌شناس و احمد سرخسی ( ـ۲۸۶ق) که از شاگردان [[کندی، یعقوب بن اسحاق (کوفه ح ۱۸۵ـ بغداد ح ۲۶۰ ق)|کندی]] بود و در موسیقی، دیدگاهی فلسفی داشت و آرای‌ او در کتاب ''کمال ادب‌الغناء'' آمده است. دربارۀ آثار موسیقایی این دوره، به روایت کتاب عظیم [[الاغانی|‌''الاغانی'']] نوشتۀ [[ابوالفرج اصفهانی]] و دیگر منابع، فهلویات، ترانه‌های آهنگین و نیز از رواج تنبور و دانگ‌های برخاسته از پرده‌بندی خاص این ساز و تأثیرپذیری نظری‌دانان اسلامی از آراء موسیقی‌شناسان یونانی می‌توان نام برد.  

راتبه نیشابوری (۲۰۵ـ۲۵۹ق) از موسیقی‌دانان بنام دورۀ [[طاهریان]] است. در دورۀ [[سامانیان]]، توجه به فرهنگ اصیل ایرانی قدرت گرفت و شاعران خنیاگری چون [[رودکی، ابوعبدالله جعفر بن محمد (۳۳۰-۳۲۹ق)|رودکی]] را در حمایت خود پرورد. همچنین فیلسوف موسیقی‌شناس [[فارابی، ابونصر محمد (فاراب ۲۵۷ـ دمشق ۳۳۸ق)|ابونصر فارابی]] ( ـ۳۳۹ق) صاحب مهارت شایان تحسین در علم و در عمل موسیقی بود و داستان‌های شگفت‌انگیزی از مهارت او در تصرف نفوس انسانی توسط موسیقی را نقل می‌کنند. افزودن سیم پنجم به [[عود (موسیقی)|عود]] و نیز تألیفاتی مهم در موسیقی را از فارابی دانسته‌اند. ازجمله، کتاب مهم ''الموسیقی‌الکبیر'' که در آن به توضیح آلات موسیقی مشهور دورۀ خود و شرح نظام فواصل و پرده‌ها پرداخته است. از دیگر کتب مشهور و مهم در زمینۀ موسیقی ایرانی باید از کتاب مفصل‌ ''الاغانی'' نام برد که ابوالفرج اصفهانی (۳۵۶ق) تألیف کرده و در آن به تفصیل به شرح مقامات موسیقی دورۀ خود، [[ایقاع (موسیقی)|ایقاعات]] و طرز اجرای آن‌ها به انگشتان و شرح احوالات موسیقی‌دانان مشهور پرداخته است. ''الاغانی'' هنوز هم از مهم‌ترین مراجع در تحقیق پیرامون موسیقی دنیای اسلامی قدیم شمرده می‌شود و از منابع ارزنده دربارۀ شرح احوال موسیقی‌دانان ایرانی‌تبار آن عصر است. ''[[رسایل اخوان الصفا|رسائل اخوان الصفا]]'' نیز به علوم مختلف و ازجمله موسیقی، اشاره دارد و در بحث وزن، مطالب ارزنده‌ای را عنوان کرده و داستان‌هایی تلمیح‌وار را دربارۀ وجوه پیدایش موسیقی و سازها، ارائه نموده است. از دیگر دانشمندان بزرگ این دوره باید از [[ابن سینا، حسین بن عبدالله (خرمیثن ۳۷۰ـ همدان ۴۲۸)|ابن سینا]] ( ـ ۴۲۸ق) نام برد. از آثار ابن سینا، بخش موسیقی در کتاب ''[[شفاء|شفا]]'' و رسالۀ موسیقی در ''[[دانشنامه علایی|دانشنامۀ علائی]]'' باقی‌ مانده و دیگر آثار او از بین رفته است. ابن سینا در شرح فواصل و پرده‌های سازندۀ موسیقی براساس پرده‌بندی عود و رباب، مطالبی ارزنده دارد. همچنین شاگرد وی ابومنصور زیله اصفهانی ( ـ۴۴۰ق) که از نظریه‌دانان بوده و کتاب ''الکافی فی‌الموسیقی'' از اوست و روش نغمه‌پردازی به‌وسیلۀ حروف ابجدی را نیز از او می‌دانند. تکامل آراء نظریه‌‌دانان موسیقی ایران، همپا با مهارت عملی، که در فضای مساعد حوزه‌های علمی و مشرب فلسفی آن‌ها پرورانده می‌شد، در عصر [[سلجوقیان]] به اوج رسید. رسالۀ موسیقی [[خیام، عمر بن ابراهیم (نیشابور ۴۳۹ـ۵۲۶ق)|خیام]]، شاعر و فیلسوف و ریاضی‌دان نامدار ایرانی در همین عصر نوشته شد. [[عنصرالمعالی|عنصرالمعالی کیکاوس بن زیار]]، شهریار ایرانی، در کتاب معروف ''[[قابوسنامه]]''، قسمتی را به موسیقی پرداخته و بخش مسائل اخلاقی مربوط به رفتار موسیقی‌دان را در نظر داشته است. امّا بزرگترین هنرمند این دوران، [[صفی الدین ارموی|صفی‌الدین ارموی]] ( ـ۶۹۳ق/۱۲۹۳م) است، موسیقی‌دان و خوشنویس و ادیب، که مخترع دو ساز جدید «نزهة» (نوعی سنتور) و مُغنی (نوعی عود) بوده است. دو کتاب ارزشمند «''الادوار''» و ''رسالۀ شرفیه'' از او باقی‌ مانده که تا سال‌های سال به‌عنوان کتاب درسی استفاده می‌شد. در این دو کتاب، اصول علمی موسیقی، فواصل، ایقاعات، و جالب‌تر از همه تلاش برای ایجاد نوعی شیوۀ نغمه‌نگاری، دیده می‌شود. از دیگر دانشمندان بزرگ این عصر، باید از [[خواجه نصیر طوسی، احمد (تهران ۱۳۰۶ش)|خواجه نصیر طوسی]] ( ـ۶۷۳ق) مؤلف رساله ''مختصر موسیقی'' و نیز [[قطب الدین شیرازی، محمود (شیراز ۶۳۴ـ تبریز۷۱۰ق)|قطب‌الدین شیرازی]] ( ـ۷۱۰ق) موسیقی‌شناس نظری و صاحب رسالۀ موسیقی در کتاب ''درة‌التاج'' نام برد و بخش موسیقی رسالۀ ''[[نفایس الفنون فی عرایس العیون|نفائس‌الفنون فی عرائس‌العیون]]'' نوشته [[شمس الدین محمد آملی|شمس‌الدین محمد آملی]] (تألیف بین ۷۳۵ـ ۷۴۲ق) نیز از یادگارهای همین دوران است. شاعر مشهور قرن نهم، مولانا [[جامی، عبدالرحمان (خرجرد ۸۱۷ ـ هرات ۸۹۸ق)|عبدالرحمن جامی]] (۸۱۸ ـ ۸۹۸ق) نیز رساله‌ای در موسیقی دارد. اما مهم‌ترین موسیقی‌دان عامل به عمل و نظریه‌دان خلاق [[عبدالقادر مراغی]] ( ـ ۸۳۸ق) است که در دربار [[آل جلایر]] پرورده شد، ولی در حملۀ [[تیمور لنگ|تیمور]] به بغداد، اسیر شد و با خواندن آیات مناسبی از کلام‌الله مجید با صدای خوش، معجزه‌آسا از مرگ نجات یافت. وی آثارش را به فارسی نوشته و دو اثر بزرگ ''مقاصدالالحان'' و ''جامع‌الالحان'' (و رسالۀ ''خاتمه'') از اوست. کتاب ''کنزالتحف'' را نیز از آثار عبدالقادر دانسته‌اند که بخش ساز‌شناسی آن با داشتن تصاویر سازهای رایج در زمان مؤلف، منبعی کم‌نظیر محسوب می‌شود.   

توجه به موسیقی در این عصر به سه دوره تقسیم می‌شود: عصر [[رضاشاه پهلوی (آلاشت ۱۲۵۷ـ ژوهانسبورگ ۱۳۲۳ش)|رضاشاه]] (۱۳۰۴ـ۱۳۲۰ش)، دوره اوّل [[محمدرضا شاه پهلوی (۱۲۹۸ـ۱۳۵۹ش)|محمدرضا‌شاه]] (۱۳۲۰ـ۱۳۳۴ش) و دورۀ دوم محمدرضاشاه (۱۳۳۴ـ۱۳۵۷ش) که دوران نتیجه‌گیری از حرکت‌های تجددخواهانه عصر مشروطیت و بعد از آن، در زمینۀ موسیقی است. در این ۵۳ سال، هم رویکرد به غرب در اوج خود بود و هم توجه به میراث سنتّی شدت گرفت. تاریخ موسیقی ایران در این عصر را باید بنابر تاریخچۀ تشکیل نهادهای دولتی و نهادهای نیمه‌دولتی ـ نیمه‌خصوصی بررسی کرد. چرا که تنها در این دوره است که موسیقی به‌شکل یک پدیدۀ اجتماعی و دارای سازمان‌های مشخص، پدید می‌آید. اولین طلیعۀ جدی موسیقی عصر نوین را باید در اقدامات [[وزیری، علینقی (تهران ۱۲۶۶ـ همان جا ۱۳۵۸ش)|علینقی وزیری]] (۱۲۶۶ـ۱۳۵۸ش) جست‌وجو کرد. وی که نوازندۀ چیره‌دست تار بود، با پنج سال تحصیل آزاد در فرانسه و آلمان، تصمیم گرفت بنیانی نوین برای موسیقی ایران به‌وجود بیاورد. وی «مدرسۀ عالی موسیقی» را تأسیس کرد و در آن به تربیت شاگردان برای کار در ارکستر، اجرای آثاری متفاوت با روش پیشین آن در عصر قاجار، تألیف کتب آموزشی و اجرای کنسرت پرداخت. شاگردان او در دهه‌های بعد، مسئولین هنری و اداری موسیقی ایران در سال‌های ۱۳۲۰ـ۱۳۵۰ شدند. وزیری در سال‌های ۱۳۰۷ـ۱۳۱۲ تعدادی محدود از آثار ارکسترال و تک‌نوازی‌های خود را روی صفحه ضبط کرد و بعد از تلاش‌های بسیار در راه اعتلای مدرسه‌های موسیقی به هنرستان‌های موسیقی در ۱۳۱۳‌ش به دستور رضاشاه از تمام امور موسیقی بر‌کنار شد. با شروع دورۀ دوم [[غلامحسین مین باشیان|غلامحسین مین‌باشیان]] (۱۲۸۹ـ۱۳۵۹ش) تصدی ادارۀ موسیقی کشور را در دست گرفت و با استخدام دوازده تن از اساتید چک، جریان دولتی موسیقی کشور را تماماً در اختیار آموزش موسیقی کلاسیک اروپایی گذاشت و نخستین نشریۀ مخصوص موسیقی به زبان فارسی (با نام ''موسیقی'' به سردبیری [[صادق هدایت]]) و نخستین ایستگاه رادیویی کشور که برنامۀ موسیقی ایرانی و اروپایی پخش می‌کرد در ۱۳۱۸ش، تأسیس شد. دومین دورۀ ضبط صفحات گرامافون (۱۳۰۳ـ۱۳۲۸ش) نیز در این سال‌ها بود و سالن‌های کنسرت، سینماها و مجلات هنری بر رونق موسیقی افزود. با سقوط رضاشاه در شهریور ۱۳۲۰، امور موسیقی کشور گاه در دست موسیقی‌دانان متجدد ملی‌گرا ([[وزیری، علینقی (تهران ۱۲۶۶ـ همان جا ۱۳۵۸ش)|وزیری]]، [[خالقی، روح الله (کرمان ۱۲۸۵ـ سالزبورگ ۱۳۴۳ش)|خالقی]]، [[معروفی، جواد (تهران ۱۲۹۱ـ همان جا ۱۳۷۲ش)|معروفی]] و ...) و گاه در دست موسیقی‌دانان تحصیل‌کرده در کنسرواتوارهای غربی و معتقد به کپی‌کردن روش آن‌ها بود ([[پرویز محمود]]، [[گریگوریان، روبیک (تفلیس ۱۲۹۴ـ بوستون ۱۳۶۹ش)|روبیک گریگور‌یان]] و ...) در ۱۳۲۲، روح‌الله خالقی (۱۲۸۵ـ۱۳۴۴ش) شاگرد برجستۀ مکتب وزیری، انجمن و ارکستر موسیقی ملی را برای پیشبرد اهداف تجددخواهانه در زمینۀ موسیقی ملی تأسیس کرد و در ۱۳۲۸، [[هنرستان موسیقی ملی]] را بنیاد گذاشت. نخستین [[ارکستر سمفونیک تهران|ارکستر سمفونیک]]، صداخانه، پخش تحقیقات فولکلور، و مجلات تخصصی موسیقی همچون ''موزیک ایران'' (۱۳۳۱ـ۱۳۵۲) در همین دوران فعالیت کردند. دو هنرستان (عالی موسیقی/ موسیقی ملی) به‌ترتیب، موسیقی کلاسیک اروپایی و موسیقی ملی ایرانی را با حضور بهترین استادان وقت تدریس می‌کردند و برای فارغ‌التحصیلان هرکدام از آن‌ها مکان و امکان مناسب برای اجرای آثار موسیقی وجود داشت. ارکستر سمفونیک تهران به رهبری [[حشمت سنجری]] از ۱۳۳۵ تا ۱۳۵۱ فعالیت تمام‌وقت داشت و بعد از او، [[مشکات، فرهاد (۱۳۱۶ش)|فرهاد مشکات]] به رهبری این ارکستر برگزیده شد. در [[رادیو تهران]] (شبکه سراسری)، [[پیرنیا، داود|داوود پیرنیا]] (۱۲۸۰ـ۱۳۵۰) برآمده از خانوادۀ اشراف قدیمی ایرانی و آشنا با شعر و موسیقی، سلسله برنامه‌های «گل‌ها» را بنیانگذاری کرد در مدت ۲۳ سال فعالیت (که ۱۰ سال آن با حضور پیرنیا و باقی زیر نظر محمد میرنقیبی و [[ابتهاج، امیرهوشنگ|امیرهوشنگ ابتهاج]] بود)، نزدیک ۶۰۰ برنامۀ موسیقی ایرانی در چارچوبی کلاسیک، تهیه شد که در آن‌ها، بهترین استادان نوازنده، خواننده، آهنگ‌ساز و شاعر، آثار خود را اجرا، ضبط و پخش کردند. تلویزیون ایران که در ۱۳۳۷ش به‌صورت خصوصی بود، در اوایل دهۀ ۱۳۴۰ توسط دولت خریداری و با تشکیلات رادیو ادغام شد و نام سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران را به‌ خود گرفت و با تشکیل واحدی گسترده برای فعالیت‌های موسیقایی، اقداماتی مهم را برای پیشبرد و ارتقای هنر موسیقی در شاخه‌های مختلف غربی، ایرانی (شهری و محلی) و معرفی موسیقی ملل آغاز کرد. «مرکز حفظ و اشاعۀ موسیقی» با سرپرستی هنری [[برومند، نورعلی (تهران ۱۲۸۴ـ۱۳۵۵ش)|نورعلی برومند]] (۱۲۸۴ـ۱۳۵۵) استاد تار و سه‌تار و ردیف‌شناس و با سرپرستی اداری [[صفوت، داریوش (تهران ۱۳۰۷ ـ۱۳۹۲ش)|داریوش صفوت]] (۱۳۰۷ـ ) وظیفه بازیابی و نگه‌داری و آموزش میراث موسیقی عصر قاجار به نوازندگان را به‌عهده گرفت و اکثر نوازندگان مطرح موسیقی سنتی در سال‌های ۱۳۵۷ـ۱۳۸۶ از این مرکز فارغ‌التحصیل شده و یا در آن آموزش دیدند. گروه گردآوری و پژوهش موسیقی مناطق ایران به سرپرستی [[مجد، فوزیه|فوزیه مجد]]، اولین آهنگ‌ساز زن ایرانی، به تحقیق در فرهنگ‌های فراموش‌شدۀ اطراف ایران پرداخت و نمونه‌هایی نفیس از هنر خنیاگران گمنام ایرانی را ضبط کرد. اولین دپارتمان دانشگاهی موسیقی در [[دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران]] در۱۳۴۴ تأسیس شد و با مدیریت اداری [[برکشلی، مهدی (تهران ۱۲۹۱ـ ۱۳۶۶ش)|مهدی بر‌کشلی]] (۱۲۹۱ـ۱۳۶۶) موسیقی‌شناس و فیزیکدان و بعدها [[فرهت، هرمز|هرمز فرهت]]، اولین فارغ‌التحصیلان دانشگاهی این رشته در ایران را بیرون داد. [[پاپ، موسیقی|موسیقی پاپ]] (و پخش مردمی موسیقی ایرانی) نیز از سال‌های ۱۳۴۷ـ۱۳۴۸ دورۀ تازه‌ای متفاوت با مسیری که در چهاردهۀ قبل داشت را آغاز کرد. همچنین نخستین متون مرجع (اعم از نوشتاری و شنیداری) برای موسیقی ایرانی تهیه شد: ۲ جلد کتاب ''سرگذشت موسیقی ایران'' نوشته روح‌الله خالقی، کتاب ''بزرگ ردیف موسیقی'' ''ایران'' نوشتۀ [[معروفی، موسی|موسی معروفی]] و با همکاری [[مفخم پایان، لطف الله|لطف‌الله مفخم پایان]] و کتاب ''ردیف‌های ویولن و سنتور و سه‌تار'' ابوالحسن صبا. ضبط ردیف موسیقی ایران به روایت استادان نورعلی برومند، [[بهاری، علی اصغر (تهران ۱۲۸۶ـ ۱۳۷۶ش)|علی‌اصغر بهاری]]، [[دوامی، عبدالله (تفرش ۱۲۷۰ـ تهران ۱۳۵۹ش)|عبدالله دوامی]]، [[فروتن، یوسف (تهران ۱۲۷۷ـ ۱۳۵۵ش)|یوسف فروتن]]، [[هرمزی، سعید (تهران ۱۲۷۶ـ همان جا ۱۳۵۵ش)|سعید هرمزی]]، [[روح افزا، سلیمان (تهران ح ۱۲۸۰ـ ۱۳۵۹ش)|سلیمان روح‌افزا]] و در سطحی دیگر، ردیف دورۀ متوسطه (آواز) استاد دوامی به روایت شاگرد ایشان، [[کریمی، محمود (تهران ۱۳۰۶ـ همان جا ۱۳۶۳ش)|محمود کریمی]]، اولین گروه‌های مخصوص اجرای سنت موسیقی قاجار نیز توسط [[لطفی، محمدرضا (گرگان ۱۳۲۵ـ۱۳۹۳ش)|محمدرضا لطفی]]، [[مشکاتیان، پرویز|پرویز مشکاتیان]] و [[علیزاده، حسین|حسین علیزاده]] با عناوین «چاووش» و «[[گروه عارف|عارف]]» و «[[شیدا، گروه|شیدا]]» از این دوره تأسیس شدند. با تمام فعالیت‌های همه‌جانبه‌ای که در اشاعۀ موسیقی از هر نوع، در بدنۀ دولت و از طرف بخش خصوصی دیده می‌شد، باز هم صدای نارضایتی موسیقی‌دانان دارای وجهۀ هنری و منش کلاسیک، در جامعه بلند بود. بیشتر اعتراض اینان مربوط به گسترش روزافزون موسیقی پاپ بود که به‌زعم آن‌ها بی‌ریشه و بی‌هویت می‌آمد و دشمن جدی اشاعۀ موسیقی‌های هنری و «جدی» به‌شمار می‌رفت، این نارضایتی موسیقی‌دانان تا ۱۳۵۸ ادامه داشت؛ تا این‌که انقلاب اسلامی بهمن ۱۳۵۷، یکسره مناسبات را عوض کرد.